De oorsprong van de kerstboom gaat terug naar oude Germaanse culturen, waar bomen werden gebruikt in rituelen ter ere van de god van de zon. De groenblijvende bomen, vaak versierd met appels en andere vruchten, symboliseerden hoop en het overleven van de winter. Ik schreef eerder al over de geschiedenis van de kerstboom, vandaag neem ik je mee in de geschiedenis van kerstdecoratie.
Hoe zag de eerste kerstboom eruit?
Wie vandaag de dag aan een kerstboom denkt, ziet waarschijnlijk een spar voor zich, vol met glanzende kerstballen en hangers, lichtjes, slingers en een piek bovenin. De eerste kerstbomen waren echter veel soberder. Ze werden niet versierd om rijkdom of luxe uit te stralen, maar om verhalen, geloof en hoop te symboliseren.
De eerste kerstbomen verschenen in Duitse gebieden rond de 16e eeuw en waren vaak eenvoudige groenblijvende sparrenbomen. Deze bomen bleven ook midden in de donkere winter groen en stonden symbool voor leven en vernieuwing.
In Duitse gezinnen was de kerstboom in eerste instantie vooral een traktatie voor kinderen. De boom werd versierd met lekkernijen die na Kerstmis mochten worden opgegeten. Veelgebruikte versieringen waren appels, noten, peperkoek, gedroogd fruit en suikergoed.
Kerstboomversiering van natuurlijke materialen
De glazen kerstbal bestond nog niet. Mensen gebruikten voor kerstboomversiering vooral materialen die ze zelf konden vinden of maken, zoals stro, papier, hout, linten en gedroogde bloemen. Omdat gezinnen de versiering zelf maakten was iedere boom uniek.
Een leuk verschil met nu: niemand streefde naar de perfect boom. Er waren geen kleurthema’s, geen interieurtrends en geen dozen vol bijpassende ornamenten. De schoonheid zat juist in de persoonlijke betekenis: van de appel die ieder jaar terugkwam tot het koekje dat de kinderen zelf gebakken hadden en het houten engeltje dat al generaties mee ging.
Wanneer kwamen er kaarsjes in de boom?
De oudste betrouwbare vermeldingen van brandende kaarsen in kerstbomen dateren uit de 17e eeuw, wederom vooral uit Duitsland. In eerste instantie alleen in de huizen van welgestelde protestantse gezinnen. Pas in de 18e eeuw raakte het gebruik breder verspreid.
Er bestaat een hardnekkige legende dat Maarten Luther de eerste was die kaarsjes in een kerstboom plaatste. Volgens het verhaal liep hij op een winteravond door het bos, zag hij de sterren fonkelen tussen de takken van de sparren en wilde hij dat beeld thuis nabootsen door kleine kaarsjes in een boom te zetten. Het is een prachtig verhaal, maar historici hebben geen bewijs dat dit werkelijk is gebeurd.
Waarom kaarsen in een kerstboom?
Kaarslicht had een diepe symbolische betekenis. Het stond voor niet alleen voor het licht van Christus, maar ook voor hoop in de donkere winter en leven dat de duisternis overwint.
In een tijd zonder elektrische verlichting moet een boom vol flakkerende kaarsjes een indrukwekkend gezicht zijn geweest.
De kaarsjes werden met een beetje gesmolten was of draad aan de tak vastgezet. Pas later, in de 19e eeuw, kwamen er speciale metalen kaarshouders met een knijper. Die kun je vandaag de dag nog steeds kopen.
Een kerstboom vol brandende kaarsen was prachtig, maar ook riskant. Daarom golden vroeger allerlei voorzorgsmaatregelen. Zo werden de kaarsen pas vlak voor het zingen of het uitpakken van de cadeaus aangestoken en stond er meestal een emmer water of zand naast de boom. Toch kwam brand door kaarsen in de kerstboom regelmatig voor!
De komst van elektrische kerstverlichting
In 1882 liet Edward H. Johnson, een medewerker van Thomas Edison, in New York een kerstboom zien die was versierd met ongeveer tachtig gekleurde elektrische lampjes. Dat was een wereldprimeur.
Toch duurde het nog tientallen jaren voordat elektrische verlichting betaalbaar werd. In Europa bleven veel gezinnen tot ver in de 20e eeuw echte kaarsjes gebruiken. Pas na de Tweede Wereldoorlog werden elektrische lichtsnoeren gemeengoed.
Wist je dat sommige families hun kerstboom vroeger maar één keer volledig verlicht zagen? De kaarsjes werden pas op kerstavond aangestoken en pas wanneer de deur openging, zagen kinderen de boom stralen in het warme kaarslicht. Dat moment werd als bijna magisch ervaren en vormde voor veel gezinnen het hoogtepunt van Kerstmis.
Dat verklaart ook waarom lichtjes in de kerstboom nog steeds zo’n bijzondere sfeer oproepen: ze zijn al eeuwenlang hét symbool van warmte, hoop en samenzijn tijdens de donkerste dagen van het jaar.
Kerstdecoratie: van echte appels naar glazen ornamenten
In de 16e en 17e eeuw werden kerstbomen vooral versierd met echte rode appels. Die verwezen naar de paradijsboom uit het Bijbelverhaal van Adam en Eva. Appels waren bovendien in de winter een kostbaar bezit.
Volgens de overlevering mislukte rond 1847-1848 de appeloogst in grote delen van Duitsland. Gezinnen die gewend waren hun kerstboom met appels te versieren, konden nauwelijks aan mooi fruit komen. In het Duitse Lauscha zagen de plaatselijke glasblazers hierin een kans. Zij bliezen kleine, holle glazen appels die nauwelijks van echte vruchten te onderscheiden waren.
Die glazen appels werden beschilderd met rode lak en van binnen verzilverd, waardoor ze prachtig glansden in het kaarslicht. Ze bleken niet alleen een praktisch alternatief, maar waren ook lichter, duurzamer en jaar na jaar opnieuw te gebruiken.
De wereld ontdekt de kerstbal
In de tweede helft van de 19e eeuw groeide de vraag enorm. Handelaren namen de ornamenten mee door Europa en uiteindelijk ook naar Amerika.
Een belangrijke rol was weggelegd voor de Amerikaanse ondernemer Frank Winfield Woolworth. Tijdens een reis door Duitsland zag hij de glazen kerstornamenten en besloot hij ze te importeren. Rond het einde van de 19e eeuw verkocht zijn winkelketen jaarlijks miljoenen glazen kerstballen. Daarmee groeide de kerstbal uit van een lokaal ambachtelijk product tot een wereldwijd kerstsymbool.
Nog altijd handgemaakt
Hoewel tegenwoordig veel kerstballen machinaal worden geproduceerd, worden in Lauscha nog steeds met de hand glazen ornamenten geblazen volgens eeuwenoude technieken. Sommige ateliers maken replica’s van de allereerste glazen appels.
Terwijl wij tegenwoordig gedachteloos een rode kerstbal in de boom hangen, beseffen maar weinig mensen dat die ooit begon als een glazen appel. Wat ontstond uit een mislukte oogst en het vakmanschap van een paar Duitse glasblazers, groeide uit tot een van de meest herkenbare kerstsymbolen ter wereld. Je kijkt voortaan toch nét iets anders naar die glanzende rode kerstbal die al jaren uit de doos komt!
Leuke weetjes
In 2010 kreeg het Emirates Palace in Abu Dhabi een vermelding in het Guinness Book of Records voor de duurste versierde kerstboom. De boom van 13 meter hoog was versierd met sieraden en juwelen ter waarde van ruim 11 miljoen dollar.
In een kerstboom van 2 meter hoog hangen gemiddeld 100 kerstballen.
Bijzondere kerstversiering uit andere landen:
- Oekraïne: spinnenwebben (van stro of draad) als geluksbrenger.
- Zweden: strogeiten.
- Polen: handgemaakte stro-ornamenten.
- Mexico: piñata’s en kleurrijke decoraties.
- Japan: origami kraanvogels
De hoogste echte kerstboom was een Douglas-spar van 64,6 meter. Deze stond in 1950 bij het Northgate Shopping Center in Seattle en was versierd met 3600 lampjes.
De grootste kunstkerstboom werd gebouwd in Colombo, Sri Lanka in 2016. De constructie was 72,1 meter hoog en 20 meter breed.
Kerstboomdecoratie, een persoonlijke geschiedenis
De manier waarop we een kerstboom versieren is door de eeuwen heen sterk veranderd, maar de symboliek is verrassend constant gebleven. Van appels die herinnerden aan het Bijbelse verhaal van Adam en Eva tot moderne glazen ornamenten en duurzame decoratie: iedere kerstbal, slinger of piek vertelt een stukje geschiedenis.
Juist die mix van traditie en vernieuwing maakt het versieren van de kerstboom voor veel mensen nog altijd een van de meest geliefde kersttradities. Wij kopen met ons gezin ieder jaar een kerstbal, die symbool staat voor dat jaar. Van een paar houten schaatsen (toen mijn zoon op schaatsles ging) tot een glazen hond (de komst van onze lieve Buster). Maar er hangen in de boom ook ballen uit mijn eigen jeugd. Zo vertelt onze boom door de jaren heen onze eigen geschiedenis!
